1

Jерде албатыныh jаhыс jаан бирлиги баркижилик. Албатылар бириктиретен кара суулардыh бирyзи улус оhдожор эптиh бирyзи - тил . Оныh аhылу бoлyги сoс, ол куучынды да чийилтени де бириктирет. Тил ажыра бис ончоны оhдоп jадыбыс. Албатылардыh jоголып калган культуразын jаhыс ла т ил ажыра ойто кoдyрерге jараар. Ол jаhыртышка joмoжoт, ол ажыра бойыныh oскoлoринеh аhылу телекейлик оhдомолын камызарга jараар.

Тилдердиh чыйрадуузында телекейде кажы ла эки jетикyнниh бажында бир тилле куучындажып турган калганчы кижиле кожо бир тил oлyп калып турганы кунукчылду. Оныла кожо дезе, бyдyн уктыh ижемjизиниh , кудайга бyдижиниh, оhдомолыныh jуругы oлyп калат. Бу тилдердиh, керек дезе, музейге кoргyскедий экспонат та эдип артар аргазы jок , нениh учун дезе, олордо, керек дезе, чийилте jаhдар да jок.

Бийик yредyлyлердиh санаазыла болзо, jyс jылдыh бажында 3000-наh ала 6000-га jетире эмдиги бар тилдер jоголып калар. Эмдиги oйдo jоголып брааткан тилдердиh тоозына кирип турган 400 тил бар. Россияда, темдектезе бу керек (2 кижи) ле удэгей (100 кижи) тилдер. Тил jоголып калбазын деп jyс муh кирези ол тилле куучындап турган кижи керек.

Бу айдары jок кунукчылду, нениh учун дезе, jаhыс саh башка тилдер эмес, jе кижиниh jyрyминиh таскадузы, бистиh культурабысты толтыргадый телекей ле кижиниh оhдомолы jоголып jат.

Тилдерле кожо ол тилдерле куучындап турган бyткyл албатылар jоголып турганын ундубас керек. Кажы ла албаты чечектерлy jалаhныh чечегиндий, ол бyткyл кебисти аhылу jараш будугыла кееркедет.

Тyрк тилдердиh баштамы будактарыныh бyризи - алтай тил, оныh бойыныh саh башка тyyкизи бар. Алтай тилди yренип алган кижи, кoп тyрк тилдерди оhдоор аргалу. Ол ло oйдo, алтай тил оны чын yренгендерди кайкадып, сyyндирип турат.

Oскo тилдерге кoрo, башка тилдердеh келген кожылтазы ас алтай тилде кезик сoстoрдиh учуры башка башказы jарт кoрyнет. Темдектезе, jуу - jуу-согуш, jуукижи jийтен jуу (темдектезе, чочконыh), ненинени jаhыс jерге jуу (глагол). Мындый айалга oскo дo тилдерде бар, темдектезе, орус тилдеручкакол, ручкачийинетен ручка, эжиктиh туткыжы база ручка. Jаандардыh айдыжыла jебрен алтайлар тилдиh мындый айалгазын олjодо jyрерде тузаланып туратандар, анчадала, олjочылар алтай тилди оhдоп турган болзо . Оныh учун, кандый бир кудайга бyдиш (темдектезе, мусульман бyдиш алынгандарараб тил, буддизм алынгандарсанскрит тил) алынган тyрк албатылар, бойыныh тилиниh тoс тазылын кoп учуралдарда алтай тилдеh бедирейдилер.

Оныла коштой, алтай тил чыйрабай, туруп калган тил эмес, алтай тилде персКудай, иранУрсул, монголЭмеген, самын ла оноh до oскo сoстoр бар, ол ару ла jилбилy. Мында тилдиh кижи санандыртар аргазы jарт кoрyнет. Кoп coстoрди бис jаhыс эрмекте оhдойдыбыс, айдарда, алтай тил абстрактный[1] эп-санаага болужат. Алтай албатыныh jаhарында тегин эмес «Ойымойым, ой-ойым» деп сoстoр бар.

Чийилте керегинде айтса, алтай албаты Сибирьдиh албатыларыныh ортозында революциянаh озо бойыныh чийилтези бар болгон ас албатылардыh тоозында .

Чынын айтса, алфавит jаантайын oскoргoн, Россияга бириккелекте алтайлар «yзyк бичик» деп алфавитле тузалангандар. Бир ондый бичиктиh бирyзи 11-чи чакта тyрк тилге кoчyрилген, оныh ады «АлтынГерел». Yзyк бичикле тузаланып чийген joптoр Москва ла Петербургтыh архивтеринде бар, бу чийилтениh 110 темдегин С.И. Гуляев чийип алган, бу бичик керегинде В.В. Радлов чийген.

Сибирьдиh улузы пиктографияла,( jурукту бичик ле) текши тузаланган болгон, jе оныла чyмдy кудайгабyдиш оhдомолдорды улуска jетирерге кyч болгон. Оныh учун миссионерлер Сибирьдиh албатыларына орус графикалу алфавит jазаган. Православиеле коштой бу алфавитле Россияныh кoп укту албатыларын бириктер деп санангандар.

Революциянаh озо алтай тил ле фольклордыh эh ле jаан шиhжyчизи В.В. Радлов болгон. Алтайда шиhжyчи ижин ол 1859 jылда баштаган. Радловтыh иштери наукада эмдиге jетире керектy. Сибирьде oскo ороондордыh албатыларыныh тилин yредип турган yредyчилер шак Радловтоh ала Сибирьдиh тoс албатыларыныh тилдерин шиhдеп баштагандар. Бу jаhды 40-чи jылдардыh тал ортозында Томскийдеги педагогический университете иштеп турган А.П. Дульзон jаhыртып кoндyктирген.

XIX чактыh 40-чи jылдарында миссионерлер орус графикалу чийилте jазагандар. Бу чийилтени «миссионер чийилте» деп адайдылар. Христианство таркадар керекте тoрoл тилдиh учурыныh jаанын оhдоп, алтай тилди христиан кудайгабyдишти алтайлардыh ортозында таркадарыныh тoс эби эдип салгандар.

Христиандар бойыныh ижин албатыныh coc творчествозын jууп баштагандар. С Ландышев, В.И. Вербицкий ле oскoлoри jууп алган сoс материалдарды алтай тилдиh наречиелери сайын ылгаштырып бириктирип баштагандар. Бу иштиh адакызында 1869 jылда Н.И. Ильминский деп профессордыh редакциязыла Казань калада баштапкы наукалык «Алтай тилдиh грамматиказы» кепке базылган. Ол oскo тyрк тилдерге орус графикала грамматикалар jазайтан темдек болуп калган.

1884 jылда Казаньда В.И. Вербицкийдиh лексикографический ижи «Тюрк тилдиh алтай ла аладаг наречиелериниh сoзлиги» чыккан. «Алтай тилдиh грамматиказы» ла букварьлардыh тoзинде телеут диалект болгон, нениh учун дезе телеуттар XIX-чы чактыh ортозында христианство алынган алтайлардыh баштапкызы болгон. Jе телеуттардыh тоозы oскo алтай уктарга кoрo ас болгон учун, революциянаh озо болгон чийилте таркадылбаган.

Продолжение статьи



Абстракция - бой бойынаh башка болуп албас тудумдардаh санаазында ыраганы

Популярные новости

15.09.2017
Издание выпускается сотрудниками Свято-Георгиевской церкви г. Новоалтайска. Электронную версию в формате PDF можно увидеть, кликнув на картинку
9896
13.09.2017
Молебен с чтением акафиста совершит 17 сентября протоиерей Михаил Бень у Крестовоздвиженского храма Барнаула.  На молебен приглашаются все неравнодушные к своей культуре и православной вере. Начало: 16.00 Первый такой молебен был ...
800